قرآن، تنها راه نجات بشر
اسلام دین شادی، انسانیت، محبت، خوشبختی و خردورزی است.

ریشه ها و درمان قساوت قلب و سنگ دلی


عوامل قساوت قلب از منظر روایات

در اینجا ممکن است این پرسش پیش آید که چه عواملی موجب سقوط انسان به سوی قساوت قلب می‌شود و نرم‌دلی و لینت فطری و ذاتی انسان را واژگون می‌کند. برای این سؤال پاسخ از سخنان بزرگان دین و انسان‌شناس‌های واقعی بهره می‌گیریم. بر اساس روایات چند عامل در سنگ‌دلی انسان اهمیت ویژه‌ای دارد که در ادامه از آن‌ها نام خواهیم برد.

 

 دلبستگی به دنیا

امام صادق دربارة حالات قلب آدمی می‌فرماید: «إِذَا اشْتَغَلَ قَلْبُهُ بِشَیْ‏ءٍ مِنْ أَسْبَابِ الدُّنْیَا کَیْفَ تَجِدُهُ إِذَا ذَکَرَ اللَّهَ بَعْدَ ذَلِکَ وَ آیَاتِهِ مُنْخَفِضاً مُظْلِماً کَبَیْتٍ خَرَابٍ خَاوِیاً [خَاوٍ] وَ لَیْسَ فِیهِ الْعِمَارَةُ وَ لَا مُونِسٌ وَ إِذَا غَفَلَ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ کَیْفَ تَرَاهُ بَعْدَ ذَلِکَ مَوْقُوفاً مَحْجُوباً قَدْ قَسِیَ وَ أَظْلَمَ مُنْذُ فَارَقَ نُورَ التَّعْظِیم»[1].

اگر انسان به تمام معنا وابسته و دلبستة دنیا شود و هدف نهایی‌اش و همة همّ و غمّ زندگانی‌اش دنیا و مقولات دنیوی باشد، بدون تردید به تدریج لینت جای خویش را به قساوت می‌دهد و او را به سنگ‌دلی مبتلا می‌کند. ماهیت زر و زور، بی‌رحمی و سنگ‌دلی است و رسیدن به دنیا لوازمی دارد که همیشه با مهر و محبت و دلسوزی و رعایت حقوق خلق و خالق سازگار نیست و در نتیجه انسان را به قساوت قلب دچار می‌سازد.

 گناه

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید: «مَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا لِکَثْرَةِ الذُّنُوبِ»[2]،

دل‌ها قساوت پیدا نمی‌کند مگر به سبب زیادی گناه.

قانون‌شکنی، عصیان و تمرّد از فرمان الهی موجب نفوذناپذیر شدن و سرد شدن قلب انسان می‌شود و زشتی و پلشتی گناه جان انسان را فسرده و بی‌روح می‌سازد و این همان قساوت قلب است.

 شکم‌پرستی

امام علی (ع) می‌فرماید: «إِیَّاکُمْ وَ الْبِطْنَةَ فَإِنَّهَا مَقْسَاةٌ لِلْقَلْبِ مَکْسَلَةٌ عَنِ الصَّلَاةِ مَفْسَدَةٌ لِلْجَسَدِ»[3]، از پرخوری دوری کنید که مایة سنگدلی، تنبلی نسبت به نماز و تباهی بدن است.

پرداختن افراطی به شکم از عوامل مهم در قساوت قلب انسان است. «بطنة» همان است که در دیگر روایات آمده است: «لَا تَجْتَمِعُ الْفِطْنَةُ وَ الْبِطْنَةُ»[4] (زکاوت و هوشمندی با شکم پرستی جمع نمی‌شود). بر اساس کلام نورانی امیرالمؤمنین (ع)، پرخوری و پرداختن بیش از حد به این نیاز غریزی، وجود انسان را از امور مهم و ضروری که او را به سعادت می‌رساند باز می‌دارد و به تدریج او را دچار قساوت قلب می‌کند.

 

 راهکارهای درمان قساوت قلب

برای درمان این بیماری قلب می‌توان راهکاری بیرونی و راهکاری درونی ارایه نمود. راهکار بیرونی کنترل مدخل‌های ورودی و ادراکی یعنی چشم و گوش است و این که انسان نگاه خویش را کنترل کند و بر دیدنی‌ها و شنیدنی‌های خود نظارت کامل داشته باشد. این عمل از ورود و رشد عوامل سخت دلی در قلب انسان جلوگیری می‌کند. نکتة دیگر در این راهکار، دقت و نظارت بر طعام و خوراک است زیرا همان طور که در بخش قبل بیان شد، شکم‌پرستی یکی از عوامل قساوت قلب انسان محسوب می‌شود. توضیحات تفصیلی در باب بحث کنترل چشم، گوش و شکم در دیگر کتاب‌های مرتبط ذکر شده است و در اینجا مجال پرداختن به آن نیست. اما راهکار درونی، کنترل فکر و ذهن است زیرا وسوسه‌های شیطان و خیالات نفسانی انسان را به سوی قساوت قلب پیش می‌برد و افکار فاسد و مسموم و آشوب‌های ذهنی روح انسان را درگیر می‌کند. در نتیجه قلب به محبت‌ها و دلبستگی‌های غیرمعقول و غیرمشروع دچار شده و از مسیر حقیقی دور می‌شود. به بیان شاعر:

زنده‌دلی از صف افسردگان    

        رفت به همسایگی مردگان[5]

بنابراین انسان با کنترل درون و برون خود می‌تواند خویش را از سنگ‌دلی و قساوت قلب رهایی بخشد و موهبت لینت و نرم‌دلی را که یکی از مهم‌ترین نمادهای ایمان است در خود حفظ و تقویت کند.

 

 

برگرفته از کتاب بت نفس اثر دکتر محمد علی انصاری



[1] محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج67، ص55.

[2]محمد بن حسن حرّ عاملی، وسائل ‏الشیعه، ج16، ص45.

[3] حسین بن محمد نوری مازندرانی، مستدرک ‏الوسائل، ج16، ص221.

[4] همان، ص222.

[5] کشکول شیخ بهایی، بخش چهارم.

[ شنبه ٥ امرداد ۱۳٩٢ ] [ ۱٢:٢۸ ‎ب.ظ ] [ جلیل اژدرپور ] [ نظرات () ]
.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

مولای یا مولای انت المولا و انا العبد و هل یرحم العبد الا المولا...
نويسندگان
موضوعات وب
صفحات اختصاصی
امکانات وب